.
مقالات
منشایابی گرد و غبار و استفاده از فن‌آوری نانو به‌عنوان راه حلی برای جلوگیری از آلودگی هوا
منشایابی گرد و  غبار و استفاده از فن‌آوری نانو به‌عنوان راه حلی برای جلوگیری از آلودگی هوا  
 
چکیده:
با توجه به نقش حیاتی هوا در زندگی انسان‌ها از سویی و توسعه و پیشرفت صنعت در کشورها و به‌دنبال آن تخریب محیط زیست از سوی دیگر اهمیت  کنترل آلاینده‌های هوا امری ضروری است. این مقاله به بررسی چشمه‌های تولید گرد وخاک در کشور می‌پردازد و با اشاره به میزان اثر هریک از چشمه‌ها در تولید و پراکنش ریزگردها به ایران، راه‌های منشاءیابی گرد و غبار را پیشنهاد می‌دهد. این روش‌ها شامل بررسی رسوبات به‌جای مانده در 18 استان کشور و مطالعات مینرالوژیکی، تصویربرداری 24 ساعته از زمین توسط سنجنده‌های موجود در فضا (تکنیک دورسنجی) و نقش مدیریت نادرست در خشکاندن تالاب‌های مهم منطقه از جمله هورالعظیم و هورالهویزه می‌باشد.سپس با بیان اثرات سوء این ریزگردها برروی موجودات زنده به‌خصوص انسان‌ها به استانداردهای آلودگی هوا اشاره می‌کند که تشخیص نوع آلاینده‌ها با استفاده از استانداردهای کیفیت‌ هوا تحقق می یابد. در پایان استفاده از روش نانو کریستال به‌عنوان راه حلی برای داشتن هوای پاک‌تر و عاری از آلودگی و گرد وغبار پیشنهاد می‌گردد.
 
1.         مقدمه
هوا از جمله نیازهای ضروری برای ادامه حیات موجودات زنده در بخش‌های مختلف کره زمین است. مقایسه میزان مصرف آب، غذا و هوا نشان می‌دهد که یک فرد بالغ روزانه با مصرف 2 لیتر آب و 5/1 کیلوگرم غذا می‌تواند به زندگی خود ادامه دهد اما برای تداوم زندگی تقریبا به 15 تا 22 کیلوگرم هوا نیاز دارد. مقایسه میزان نیازمندی انسان به این فاکتور حیاتی نشان می‌دهد که میزان نیاز انسان به هوا در مقایسه با غذا و آب بیش از 10 برابر است؛ بنابراین بایستی آلودگی هوا و حفاظت از آن‌را بسیار جدی گرفته و افزایش آلودگی را به‌عنوان یک مسأله بسیار مهم مورد توجه قرار داد.
انجمن مشترک مهندسین آلودگی هوا و کنترل آن، آلودگی هوا را به صورت زیر تعریف نموده است: آلودگی هوا عبارت از وجود یک یا چند آلاینده در هوای آزاد مانند گازها، بخارات، گرد و غبار، بو، دود غلیظ و میست با کمیت، مشخصات و  زمان ماند کافی که برای زندگی انسان، حیوان و گیاه خطرناک و برای اموال مضر باشد و یا به طور غیر قابل قبول، مانع استفاده راحت از زندگی و اموال گردد.
 غبار عبارت از ذرات جامدی است که از خرد شدن اجسام بزرگ در طی عملیات فیزیکی نظیر خرد کردن و اره کردن تولید می‌شوند. این ذرات معمولاً از کلوئید بزرگتر بوده و می‌توانند در هوا و یا گاز دیگر به‌صورت معلق باشند و یا تحت تأثیر وزن خود می‌توانند رسوب کنند. گرد و غبار حاصله از طوفان‌ها به‌دلیل گردبادها و طوفان‌ها در سطح زمین ایجاد می‌شوند. تولید این ذرات در نواحی خشک و بیابانی اغلب بیشتر از مناطق دیگر است. شعاع ذرات گرد و غبار تولیدی از این منابع بیشتر از 3/0 میکرون است.
ذرات گرد و غبار می‌توانند به وسیله باد پراکنده شوند و تا مسافت‌های طولانی منتقل شوند. قطر این ذرات بین 5/0 تا 50 میکرون می‌باشد. مجموعه ذراتی که در هوای شهر انتشار می‌یابند معمولاً در دو محدوده از نظر قطر ذرات قرار دارند که شامل ذرات با قطر 1/0 تا 1میکرون است که در اثر تراکم حاصل می‌شوند و محدوده دیگری از ذرات با قطر 1 تا 30 میکرون می‌باشد که شامل خاکستر و گرد وغبار حاصل از سایش مکانیکی است. ذرات کوچکتر از طریق پیوستن به قطرات آب موجود در اتمسفر و افزایش اندازه ته‌نشین می‌شوند و ذرات بزرگتر از طریق شستشوی مستقیم به‌وسیله ریزش قطرات باران حذف می گردند.
بنابر آخرین مطالعات رسمی 20 میلیون هکتار از اراضی کشور در معرض فرسایش بادی بوده و استعداد تولید غبار را دارند؛ نسبتی که در مقایس با متوسط جهانی بیش از 6 برابر را نشان می دهد. از این مساحت حدود 7/12 میلیون هکتار منطقه برداشت، 9/1 میلیون هکتار منطقه حمل و 06/5 میلیون هکتار منطقه رسوب هستند. افزون بر آن 4/6 میلیون هکتار از اراضی تحت تهدید فرسایش بادی است که از این میزان 1/2 میلیون هکتار شرایط بحرانی درجه یک (زیاد)، 2/2 میلیون هکتار شرایط بحرانی درجه دو (متوسط) و 1/2 میلیون هکتار شرایط بحرانی درجه سه (کم) را دارد و در مجموع، 178 نقطه در محدوده‌ی82 شهرستان و 17 استان همواره در معرض این پدیده‌ی قهقرایی قرار دارند.
2.    استانداردهای آلودگی هوا:
استاندارد اولیه هوای آزاد سطوحی از کیفیت هوا را نشان می‌دهد که با یک حدود اطمینان بتواند سلامت عموم را حفظ نماید؛ استاندارد ثانویه هوای آزاد سطوحی از کیفیت هوا است که بتواند رفاه عموم را حفظ نماید. زمان متوسط نشان دهنده این است که در فواصل زمانی کوتاه‌تر غلظت آلاینده ممکن است افزایش یافته و بیشتر از حدّ استاندارد گردد ولی اثر سوئی در بر نداشته باشد. کل ذرات معلق براساس میانگین هندسی گزارش می شود اما در مورد آلاینده‌ها گزارش سطوح آلودگی براساس میانگین حسابی است، این معیار جهت تعیین استاندارد نیز در نظر گرفته شده است.
درحال حاضر برای تشخیص نوع آلاینده ها شاخص استانداردهای کیفیت هوا تعیین شده‌اند که شامل منواکسید کربن، سرب، دی اکسید نیتروژن، ازن، دی اکسید گوگرد و ذرات معلق (قطر 10 میکرون یا کمتر) می‌شود. فهرست این آلاینده ها و تعداد آن ها به‌طور مرتب تحت بررسی است و استانداردهای تعیین شده با پیشرفت‌های علمی تغییر کرده و بهینه‌سازی می‌شوند. جدول 1 استانداردهای کیفیت هوا تهیه شده به وسیله EPAآمریکا را نشان می‌دهد.
 
 
 
 
 
 
 
جدول1. استانداردهای کیفیت هوا تهیه شده توسط EPA آمریکا
ترکیب آلاینده
زمان متوسط
اولیه
ثانویه
عوارض
منواکسیدکربن (CO)
8 ساعت
ا ساعت
10 میلیگرم بر متر مکعب
40 میلیگرم بر متر مکعب
ندارد
ندارد
کربوکسی هموگلوبینیا
دی اکسید نیتروژن (No2)
سالیانه
ا ساعت
 100 میکرو گرم بر متر مکعب
ندارد
همان
ندارد
تأثیر بر سلامتی انسان و کاهش دید
ازن (O3)
1 ساعت
235 میکرو گرم بر متر مکعب
 
همان
سوزش چشم‌ها و مشکلات تنفسی
دی اکسید گوگرد (SO4)
سالیانه
24 ساعت
3 ساعت
1 ساعت
80 میکرو گرم بر متر مکعب
365 میکرو گرم بر متر مکعب
ندارد
ندارد
ندارد
ندارد
131 میکرو گرم بر متر مکعب
ندارد
بیماری تنفسی، آسیب به گیاهان، بوزایی
ذرات معلق (PM-10)
سالانه
24 ساعت
50 میکرو گرم بر متر مکعب
150 میکرو گرم بر متر مکعب
همان
همان
کاهش دید
تأثیر بر سلامتی
سرب
یک ماه
3 ماه
ندارد
5/1 میکرو گرم بر متر مکعب
ندارد
همان
تأثیر بر سلامتی انسان خصوصا کودکان
آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا به‌منظور سهولت گزارش هوا توسط رسانه‌های عمومی از شاخصی بنام شاخص استاندارد مواد آلاینده(PSI) استفاده می‌کند.  PSIغلظت ترکیبات آلاینده هوا را به اعداد ساده‌ای بین 0 تا 500 بیان می‌کند و درنهایت کیفیت هوا را با واژه‌های خوب و متوسط و ... بیان می‌نماید. علاوه بر این PSI به‌عنوان یک عامل هشداردهنده برای حفظ سلامت عمومی در روزهای همراه با مه دود عمل می‌کند.
 
جدول 2. ارتباط شاخص استاندارد مواد آلاینده (PSI) با آلودگی هوا
کیفیت هوا
PSI
خوب
50-0
متوسط
100-51
آلوده
199-101
بسیار آلوده
299-200
سمی و خطرناک
300>
 
گرد و غبار از بُعد جسمانی پیامدهای سوء بسیاری به دنبال دارد، به گونه‌ای که در مورد شهروندانی که زمینه‌ی حساسیت و تنگی نفس داشتند به شدت دچار عارضه شده و تعداد مراجعات بیماران به بیمارستان ها افزایش یافت. گرد و غبار ناشی از پدیده Haze که در برخی شهرهای مرکزی ایران با آلاینده‌های صنعتی ترکیب یافته بود، وارد جریان خون شده و غلظت خون را بالا می‌برد و بسته به زمینه‌های بیماری افراد منجر به سکته‌ی قلبی، مشکلات تنفسی و آلرژی می‌گردید. استنشاق هوای آلوده به ذرات معلق و گرد وغبار باعث نفوذ این هوا به کیسه های هوایی شده، بی‌نظمی ضربان قلب، حملات قلبی و مشکلات تنفسی ایجاد می‌کند.
توانایی سیستم دفاعی دستگاه تنفس انسان در برابر ذرات معلق بستگی بسیار زیادی به اندازه ذرات دارد. ذرات معلق بزرگی که وارد دستگاه تنفس می‌شوند ابتدا به وسیله موها و مخاط بینی به دام می‌افتندو در نهایت به صورت خلط از طریق سرفه و شستشوی بینی از دستگاه تنفس خارج می شوند. ذرات ریزتری که از حفره بینی عبور می‌کنند و وارد نای می‌شوند به وسیله مخاط نای غیرمتحرک شده و در اثر حرکات پارویی مژک‌های موجود در نای به سمت فضای حلق سوق داده می‌شوند و از آنجا از طریق بلع یا خروج به همراه آب دهان دفع می‌گردند. بخش اعظم ذرات معلق به وسیله بخش بالایی دستگاه تنفس به دام می‌افتند ولی ذرات بسیار ریز به همراه هوای تنفسی وارد ریه‌ها شده و بسته به قطرشان در ریه‌ها انباشته و یا دفع می‌شوند؛ برخی آن قدر ریز هستند که در هنگام دم به همراه هوا وارد ریه‌ها شده و به هنگام بازدم از آنها خارج می‌شوند ولی ذرات با قطر 5/0 تا 10 میکرون به اندازه کافی ریز هستند که از موانع قسمت فوقانی دستگاه تنفس عبور کنند و وارد ریه‌ها شوند و به اندازه کافی بزرگ هستند که در ریه ها ته نشست کنند. ذرات باد قطر 2 تا 4 میکرون در این بین از قابلیت ته نشست بسیار زیادی برخوردار هستند.
در استانداردهای کیفیت هوا به طور خاص اندازه‌ای برای ذرات معلق در نظر گرفته نشده ولی مسلم است که ذرات بزرگتر اگر چه از نظر وزنی بخش عمده‌ای از وزن واحد حجم ذرات معلق را به خود اختصاص می‌دهند اما از نظر  اثر سلامتی انسان خطر کمتری دارند. در سال‌های اخیر استانداردهای جهانی تعیین شده در این مورد تنها در برگیرنده ذرات با قطر کوچکتر از 10 میکرون می‌باشد و در مورد ذرات بزرگتر از 10 میکرون استاندارد خاصی ارائه نشده است.
مطالعات نشان می‌دهد که افزایش غلظت معلق در هوا به همراه اکسیدهای گوگرد عامل اصلی افزایش مراجعات به بیمارستان‌ها بوده است. بیماری‌هایی مانند عفونت‌های بخش‌های بالایی دستگاه تنفس، اختلالات قلبی، برونشیت، تنگی تنفس، پنومونیا،‌ التهاب ریوی و از این قبیل بیماری‌ها از عمده‌ترین عوارض آلودگی هوا هستند. علاوه بر این موارد ساده شده برخی ذرات معلق به دلیل خاصیت سمّی خود برای سلامتی انسان بسیار خطرآفرین هستند. برای مثال ذرات معلق کربن‌دار به‌ویژه ترکیبات آروماتیک حلقوی به احتمال زیاد سرطان‌زا هستند.
3.    نتایج
مشکل گرد و غبار چند سالی است که به معضلی بزرگ برای اهالی شهرهای جنوب، جنوب غرب، و غرب کشور در استان‌های خوزستان، بوشهر، ایلام، لرستان، هرمزگان و برخی استان‌های دیگر تبدیل شده است. ساکنین این استان‌ها هر سال از اواخر بهار به بعد با هوایی پر از گرد و غبار مواجه هستند. در برخی از کشورها اصطلاحی وجود دارد که به نام "چشمه‌های تولید گرد و خاک" مرسوم است؛ اغلب این چشمه‌ها در کشورهای عربستان، عراق و سوریه در رتبه نخست و امارات متحده عربی، قطر، کویت، ایران، اردن، ترکمنستان و برخی از کشورهای شمال آفریقا در رتبه دوم واقع شده است. برای این که میزان اثر هر یک از مناطق یاد شده در تولید و پراکنش ریزگرد به ایران مشخص شود، شایسته است که با بررسی رسوبات به‌جای‌مانده در 18 استان کشور و مطالعات مینرالوژیکی، اقدام به منشأیابی کرد. بدین ترتیب سهم و مسئولیت هر کشور در بروز بحران پیش آمده مشخص می‌شود. افزون بر آن، باتوجه به تصویربرداری‌های 24 ساعته از زمین توسط سنجنده‌های موجود در فضا، یافته‌های حاصل را می‌توان با استفاده از تکنیک دورسنجی مورد آزمون قرار داد.
شواهد حاکی است که این پدیده با راه‌اندازی سدهای بزرگ توسط دولت‌های ترکیه و سوریه بر روی سرمنشأهای رودخانه‌های دجله و فرات باعث کمبود آب در این دو رودخانه بزرگ عراق نیز شده که عدم بارندگی و خشکسالی‌های اخیر نیز ابعاد گسترده‌ای پیدا کرده است. این ریزگردها که عناصری از فلزات قلیایی خاکی، سیلیس، کربن، کلسیم، پتاسیم و برخی از عناصر آلی نیز در گرد و غبار مشاهده می‌شود که تمامی این عناصر می‌تواند اثرات سوئی بر مجاری تنفسی و ریه داشته باشد از شام (منطقه‌ای بین عراق و سوریه کنونی) منشأ می‌گیرد. مهم‌ترین دلیل افزایش اراضی خشک و مستعد تولید گرد و خاک در عراق، کم آب شدن رودخانه‌های دجله و فرات است که سبب شده دیگر این رودخانه‌ها طغیان نکنند و چالاب‌های اطراف و پایین دست خود را مشروب نسازند.
درنتیجه این اراضی هم به چشمه‌های تولید گرد و غبار تبدیل شده‌اند. عامل دیگر در توسعه این گرد و عبار نازک بودن پوسته زمین در مناطق مرزی بین عراق و عربستان و کویت است که  به گفته معاون محیط زیست عراق تردد بیش از حد ماشین آلات جنگی در طول دو دهه‌ی اخیر به همراه عملیات جنگی و انفجارات پی در پی بر شکنندگی این پوسته نازک و فروپاشی کامل خاکدانه‌های منطقه کمک کرده و امکان استقرار پوشش گیاهی را دشوار نموده است.
بدین ترتیب بر وسعت و شمار کانون‌های بحرانی فرسایش بادی و چشمه‌های تولید گرد و خاک افزوده شده است. از عوامل دیگر می‌توان حفر کانالی موسوم به کانال صدام اشاره کرد که در دوران قدرت صدام حسین و حزب بعث عراق شروع شد؛ نهری که نه تنها سبب خشکیدگی بخش بزرگی از زمین‌های مرطوب و تالابی عراق در هورالعظیم را فراهم آورد، بلکه در نهایت از تولید کشاورزی منطقه نیز کاست و به پیروزی صدامیان بر ایرانیان هم نتوانست کمکی کند اما همچنان تبعات آن نابخردی وجود دارد و بذر مرگ و بیماری می‌افشاند، آن هم بذر شومی که حالا نشانه‌هایش تا مرکز ایران هم دیده شده است. اینک مشخص شده است که پدیده ریزگرد یا Haze که ایرانی‌ها را دچار بیماری تنفسی خطرناکی کرده است ریشه در اراضی باتلاقی عراق دارد.
4. نتیجه گیری
در دهه‌های اخیر در برخی از کشورها آلودگی هوا در ارتباط با مواد معلق کاهش محسوسی داشته است. به‌طور مثال در ایالات متحده در سال 1950 میلادی مقدار پراکنش مواد معلق در حدود 25 میلیون تن در سال بوده که تا سال 1986 در حدود 18 میلیون تن از مفدار پراکنش تن از مقدار پراکنش این مواد کاسته شده است. این بهبود در واقع موهون جایگزین شدن ماشین آلات ذغال سنگ‌سوز به‌وسیله سایر سوخت‌های فسیلی، کاهش درصد بروز آتش‌سوزی‌های جنگل، نصب فلیترهای غبارگیر بر دودکش‌های کارخانجات و استفاده وسیع از الکتریسیته در صنایع می‌باشد. مهمترین عوارض چنین طوفان‌هایی استرس‌های تنفسی است که مردم و بسیاری از حیوانات و حتی گیاهان را در معرض خطر قرارمی‌دهد. اکنون دانشمندان سازمان زمین‌شناسی آمریکا تأیید کرده اند که ابرهای گرد وغباری که از آفریقا آمده‌اند که هر گرم از این ذرات محتوی یک میلیون سلول باکتریایی است که می‌توانند سبب بروز بیماری های مرگباری در انسان ها، حیوانات و گیاهان شوند.
البته به نظر می‌رسد که گرد و غبارهای درون خشکی‌ها دارای فوایدی نیز باشند از جمله اینکه جریان بزرگی از ذرات گرد و غبار از چین به سوی مرکز اقیانوس آرام شمالی وجود دارد که مقادیر آهن غذایی لازم را برای گیاهان شناور درون آب فراهم می‌کند که این گیاهان پایه زنجیره غذایی را تشکیل می‌دهند . با کمبود آهن و یا درصورت نبود آن رشد گیاهان محدود می‌شود حتی اگر مواد غذایی دیگری مثل فسفر و نیتروژن به مقدار زیادی موجود باشند. در حقیقت اضافه شدن آهن (به‌صورت کود آهن) به اقیانوس سال‌ها قبل نیز برای افزایش رشد گیاهان دریایی و همچنین کاهش گرمای گلخانه‌ای پیشنهاد شده بود. گرد وغبار می‌تواند فواید دیگری نیز داشته باشد مثل تشکیل خاک برای کشاورزی از جمله خاکی که در جزایر برمودا وجود دارد دارای ترکیب گرد و غبارهایی است که از آفریقا می‌آیند و به صورت خاک‌های قهوه‌ای متمایل به قرمز هستند.
5.       پیشنهادات:
فناوری نانو از جمله فناوری‌هایی است که به کمک حل این مسأله آمده است. محققان در دانشگاه ملی اوک ریج موفق به ساخت نانوکریستالی شده‌اند که مارا در داشتن هوایی پاک تر کمک می کندد . نانوکریستال درست مانند یک کاتالیزور عمل می کند، هنگامی که دی اکسید کربن هوا بر روی این نانوکریستال که دارای کادمیوم، سیلینیوم و ایدیوم است می نشیند، یک الکترون به دی اکسید کربن می دهد تا در مجاورت سایر اجزای دود واکنش نشان دهد و بی ضرر شود. اگر فیلترهای متشکل از این نانوکریستال را بتوان با قیمت مناسب تری ساخت و آنها را در دودکش‌ها نصب کرد می‌توان تا حد زیادی از انتشار و خروج دی اکسید کربن در هوا جلوگیری کرد.
ذره معلق مضر دیگری که دانشمندان امیدوارند تا با استفاده از نانوکریستال بتوانند آنرا خنثی و یا از بین ببرند بخار جیوه است. تجهیزاتی که با ذغال سنگ کار می‌کنند از مهم‌ترین عوامل تولید بخار جیوه و انتشار آن در هوا هستند. یک روش جلوگیری از انتشار جیوه استفاده از نانوکریستال‌های اکسید تیتانیوم است که بخار جیوه را می‌توانند به اکسید جیوه جامد تبدیل نمایند.امروزه پیامدهای مختلف آلودگی هوا باعث شده است که نظارت و کنترل کیفیت هوا به صورت امری گریزناپذیر در تمام جوامع در رأس مسائل ملی مطرح شود. مرگ بیش از 4000 نفر در سال 1952 در شهر لندن در اثر مه دود فتوشیمیایی از جمله وحشتناک‌ترین حوادثی است که تا به حال در اثر آلودگی هوا رخ داده است. همچنین در سال 1948 در ایالات متحده آلودگی هوا و تمرکز آن به مدت 4 روز برفراز شهر دنورای پنسیلوانیا باعث مرگ 20 تن و بیماری بیش از 6000 نفر از 14000 نفر جمعیت این شهر گردید. این حوادث همگی نتیجه آلودگی بسیار شدید هوا به وسیله غلظت‌های بسیار زیاد اکسیدهای گوگرد و ذرات معلق بود. امروزه نیز مه‌دودهای گوگردی  در اثر احتراق سوخت‌های فسیلی به وی‍‍ژه نفت و ذغال سنگ در منابع ثابت آلاینده هوا به‌وجود می‌آید، علاوه بر این در اکثر شهرها منواکسیدکربن، اکسیدهای نیتروژن و هیدروکربن‌های مختلف در حضور نور خورشید با یکدیگر ترکیب شده و مه دود شیمیایی را به وجود می‌آورند. اگر چه نقش منابع ثابت آلاینده در تولید مه دود بسیار موثرتر از وسایل نقلیه موتوری و خودروها است ولی سهم خودروها در آلودگی هوای شهرهای بزرگ بیشتر است. جنگ‌های رخداده در این منطقه در طی سه دهه‌ی اخیر علاوه بر تأثیر مخرب بر صنایع، اثر بسیار خطرناک تری بر افزایش بارگذاری جیوه بر اراضی شمال غربی خلیج فارس نیز داشته است. البته باز جای شکرش باقی است که ریزگردهای عربی و خس و خاشاک هوا توانستند چهره‌ی ماندگار و دوست داشتنی کشور را از خواب غفلت بیدار کرده و یادآوری کنند که سدسازی را نباید در هردره‌ای توصیه کرد و نمی‌توان بی‌مهابای فرداها به جنگ طبیعت رفته و فرمان ذبح تالاب‌ها را صادر کرد. باید افزون بر عزمی کشوری کوشید تا با اراده‌ای فرامنطقه‌ای پنج کشور ایران، عراق، کویت و عربستان و امارات متحده عربی در قالب معاهدات بین‌المللی که هدفش تثبیت زیست شناختی مناطق ناپایدار در هر یک از کشورهای یاد شده باشد با هم تعامل داشته باشند.
4.       مراجع:
1- اصیلیان، حسن، قانعیان، محمد تقی و غنی زاده، قادر (1386) آلودگی هوا (منابع، اثرات، روشهای کنترل، قوانین و مقررات، استانداردها)، تهران، نشر میترا.
2- عرفان منش، مجید و افیونی، مجید (1384) آلودگی محیط زیست (آب، خاک،هوا)، تهران، نشر ارکان.
3- سایت اینترنتی »Healthy« ، طغیان خس و خاشاک امروز، نتیجه بی توجهی به هشدار تاریخی دیروز، به تاریخ 1/5/1388، http://www.zendegisalem.ir/journal/Show_Items_Desc.aspx? Item_No = 1140 .
4- سایت اینترنتی »واحد مرکزی خبر» ، وضعیت هشدار دهنده هوا. به تاریخ شنبه 24 مهرماه 1389،
http://www.iribnews.ir/MainContent.aspx? news_num =194585 .
5- سایت اینترنتی »فرهیختگان آنلاین« ، تولید ریزگرد در کشور. به تاریخ۲۴تیر ۱۳۸۸،
 http://www.farheekhtegan.ir/content/view/441/50.
6- سایت اینترنتی »ایران اکونومیست« ، مالچ پاشی و مهار چشمه های تولید گرد و غبار به برنامه بلندمدت احتیاج دارد.چهار شنبه 19 خرداد 1389، http://www.iraneconomist.com/all-news/2-daily-news/26974-2010-06-09-10-41-30.html.
7- سایت اینترنتی »Cludysky« ، هوای پاک با فناوری نانو. به تاریخ دوشنبه 16 مهر 1386،  
http://www.cloudysky.ir/page/viewtopic.php? lang = fa&part = article & id = 500.
 
 
عوامل مخرب و تهدید کننده کوهستان
عوامل مخرب و تهدید کننده کوهستان
از آنجایی که بشر همزیستی موزون و صلح آمیز خود را با طبیعت شکننده و ظریف کوهستان از دست داده است، عواملی مانند سیل و تغییرات فصلی هوای غیرمتعارف، حرکت‌های توده‌ای زمین، انهدام گونه‌های گیاهی و جانوری و ... ناشی از کنش متقابل و قانون مند کوهستان در برابر بهره برداری‌های بی رویه و خودخواهانه و در نهایت خود ستیز انسان از این منابع بیکران که آن را به چالش گرفته است می‌باشد ، ضعف بازسازی و ترمیم پذیری کوهستان و آسیب پذیری آن که هنوز به باور ما ننشسته، علیرغم چهره مقاوم و زمخت و پایدار کوهستان قطعی و جدی می‌باشد:
1ـ پاک تراشی
پاک تراشی پوشش گیاهی چه در فرازین و چه فرودین کوه‌ها و جنگلها به منظور تولید چوب، تبدیل اراضی که متاسفانه در سال‌های اوایل انقلاب و اوایل دهه 60 در حد گسترده‌ای صورت گرفت، بعدها به شکل خزنده و با استفاده از اهرم‌های مجاری گوناگون ادامه یافت و جای آن‌ها ویلاها و ساختمان‌های مجلل، برای اقشار مرفه جامعه ساخته شده‌است به قدری ویلاسازی توسعه یافته که امروز کمتر جایی از مناطق زیبای کوه‌ها و جنگلهای شمال را میتوان یافت که با تخریب منابع تبدیل به شهرک‌هایی تحت عنوان شهرک پزشکان، شهرک مهندسین و شهرک اساتید و غیره نشده باشد آن چه تحت عنوان اراضی کشاورزی جای منابع ملی را گرفته بود امروز کمتر اثری از آن باقی مانده است. که در ارتفاعات منطقه چه در کوه پایه‌ها و چه در آخرین حد رویش جنگل و چه در پایین ترین حد شروع جنگل و چه در اعماق جنگلها و همه جا به وفور دیده می‌شود .
2ـ جاده‌سازی
جاده سازی‌های غیراصولی، بدون توجه به عوارض حاصله که با تخریب کلان و جبران ناپذیر خود تا چکاد قله‌های ما پیش رفته است ، این جاده کشی‌های بی ضابطه اثرات تخریبی آن مانند از بین رفتن یگانگی طبیعت و فروپاشی چرخه حیات کوهستان – نابودی زیستگاه جانوری و گیاهی، کاهش ارزش‌های زیباشناسی و جزیره‌ای شدن با حجم زیاد خاک برداری ، آسیب دیدگی مناطق حساس، و عبور این راه‌ها از مناطق مستعد فرسایش و لغزش که با هر بارندگی و ریزش‌های جانبی دامنه راه‌ها عریض تر شده ، دائماً ادامه دارد. کل راه‌های قبل از انقلاب در جنگلهای شمال 184914 کیلومتر بوده بعد از انقلاب تا سال 1378 به 657939 کیلومتر رسیده است.جاده سه‌هزار علیرغم این که منطقه حفاظت شده نامیده شده‌است جاده آن در دست اقدام می‌باشد با انحراف رودخانه بزرگ و خروشان سه‌هزار در چندین جا و تجاوز به حریم و بستر آن‌ها که بعداً سیلاب همه متصرفات را از متجاوز پس گرفته و روز از نو و روزی از نو را شروع نمودند بخش وسیعی از این جاده در حاشیه رودخانه کشیده شده که اکثر مواقع سیلاب و یا بهمن آن را تخریب می‌نماید. و سرانجام با خاک برداری بسیار زیاد در منطقه «بالان» به بسترهای شنی کوهستان برخورد نموده که سریعاً در اختیار یکی از کارخانجات شن و ماسه تنکابن جهت بهره برداری قرار گرفته و روزانه چندین کامیون از شن‌های مرغوب این کوهستان را به پایین حمل می‌نمایند). که خود حکایتی است مفصل . حجم بسیار هنگفتی از درختان دیر رشد و گونه‌های نایاب منطقه زیبای سه‌هزار بویژه حاشیه رودخانه نابود شده تا جاده را به روستای «یوج» رسانده و از این نقطه که با خاک برداری وسیع با رانش فراوان سمت کوه و سمت دره منتهی به رودخانه مواجه‌اند، بعد از «یوج» یک شاخه به سوی «مران» و «سَل انبار» می‌رود که شاخه دیگر به سوی ((درجان)) که خدا می‌داند چه قدر خاک برداری شده و چه قدر درخت‌های و بوته‌های مثمر که غذای جانوران آن زیست بوم را تامین می‌نمود نابود شد. تا خود را به استان قزوین برساند و هرگز نمی‌تواند جایگزین مناسبی (با همه هزینه‌های گزاف) برای جاده کندوان و غیره باشد!جاده‌ای که امروز وارد چکاد قله سماموس (این یگانه قله رویایی کشور که نسبت به همه قله‌ها به دریای خزر نزدیک تر است) شده، جاده‌ای که چکاد قله خشچال را نشانه گرفته است جاده‌ای که برای معدن کلاردشت کشیده شد، و آن جاده‌هایی که برای برداشت و استحصال محصولات جنگلی و قطع بی رحمانه درختان کشیده شدنده مانند جاده‌ای که از روستای (پرده سر) دوهزار به سمت مغرب کشیده شد و قصد ادامه خود را به سوی جنگلها و کوه‌های رامسر را دارد، حجم غیرقابل تصوری از درختان خزان و نایاب شمشاد را به اعماق دره‌ها با( گل و ریشه) هدایت نموده! و به نقل از دوستی که خود با چشمش شاهد بود که هنگام جاده سازی سنگی به بزرگی یک ویلا به حرکت درآمده و زمانی که دور تند گرفته در شیب تند طولانی درختان قطور را از مسیر خود نابود نموده! در طرح لیره سر، طرح لساکوتی جاده‌ها به قدری طولانی و تو در تو و وسیع است که حتی کوهنوردان هنگام فرود از بالا درون آن گم می‌شوند نمی‌دانند از کدام جاده منشعب شده فرود آیند و....
3ـ چرای بی رویه
عدم تعادل دام و مرتع که تا 3 برابر افزایش یافته است یکی از تهدیدهای جدی برای مناطق کوهستانی به شمار می‌آید و پیامد درازمدت و سنگین آن به سادگی قابل جبران نیست. با توجه به حساسیت مراتع کوهستانی در برابر فرسایش و محدودیت‌های رویشی زیاد آن و ترمیم پذیری آن در صورت انهدام حیات گیاهی و شروع فرسایش عملاً غیرممکن است اگر مراتع، حفظ شود، چون علف و چمن طبیعی با درهم رفتن ریشه‌های یکدیگر موجب حفظ خاک می‌شود، می‌تواند از فرسایش آن جلوگیری نماید و خاک را از سرما و گرما حفظ نماید و گله‌ها با چرای بیش از حد و ظرفیت موجب برهنگی خاک می‌شوند و از طرفی با لگدکوب نمودن خاک نرم و مرطوب آن را سفت می‌کنند و از نفوذ آب و هوا به خاک جلوگیری می‌نمایند و کم کم استپ جای خود را به بیابان می‌دهد. چرای خارج فصل نیز با توجه موقعیت اقلیمی منطقه در بین گله داران متداول است تا زمانی که زمین پوشیده از برف نشود دست از مرتع بر نخواهند داشت (مراتع منطقه ما حدود 80 هزار هکتار است) چوپانان با روش (پیچه) یک منطقه را قرق می‌کنند تا علف لازم مجدداً روئیده شود برای تعلیف بعدی با توجه به توجیه اقتصادی دامداری و تعلیف رایگان آن توسط دام داران سنتی علیرغم این که دولت هزینه‌های هنگفتی برای خروج دام پرداخت نمود ولی با افزایش زادآوری گله‌ها به جمعیت آن به سرعت افزوده می‌شود. چوپانان سر شاخه‌های پربرگ درختان کهنسال و تنک حد آخر رویش جنگل را جهت ذخیره زمستانی دام خود قطع می‌نمایند. آن‌ها گیاهان انگلی که خزه مانند روی تنه درختان روئیده می‌شود نیز جهت ذخیره زمستانی برداشت می‌نمایند، نیلوفرهای کوهی، پیچک‌ها شاخه‌های نرم درختان یکساله و همه گونه گیاهانی که قابلیت ذخیره شده را داشته باشد مانند، کنگر، مَمَنبر و ویل و غیره جهت علوفه جمع آوری می‌نمایند. سوزاندن بوته‌ها به ویژه گَوَن و سرو رونده‌ای به نام آروج روش ناپسند (کت زدن) یعنی با داس و تبر تنه درختان را لاشه گیری می‌نمایند پس از مد.تی آن قسمت خشک شده کم کم پوکیده شده و محل ورود کرم‌ها و انگل‌ها و حشرات و دارکوب‌ها می‌شود ، آرم آرام در اندام درختان رخنه نموده و آنگاه با بادی شدید به سجده خاک می‌افتد با این کار دام داران هم ذخیره سوخت خود را تامین نموده و هم مرتع را گسترش می‌دهند! حکایت‌هایی آن بالا وجود دارد که از حوصله شرح آن در این جا خارج است.
4 توریسمقله‌های بلند و پربرف که یخچال‌های آن در تمام طول سال از دوردست‌ها دیده می‌شوند، مناظر بدیع و تفرج گاه‌های مختلف در چشم اندازهای خیره کننده آن، آب و آب و هوا و همه و همه کوه‌های ما را در منطقه البرز غربی به کانون جذب گردشگران داخلی نموده است. هوای پاک و خنک، مناظر با شکوه و الهام بخش آمیخته با فرهنگ کم نظیر و تماس با میراث فرهنگی جوامع کوه نشین هر ساله موجب جذب هزاران نفر از گردشگران به ارتفاعات شده است. با توجه به این امروز در دنیا، کوهستان‌ها تحت فشار نیازهایی قرار دارند که اضافه درآمد و رفاه اجتماعی به بار می‌آورند، کوهستان‌های ما تحت فشار نیازهای معیشتی جوامع یک جانشین و یا کوچ در خود قرار گرفته‌اند. تجارت مربوط به گردش در کوهستان مانند تله کابین‌ها، اسکی، هتل‌ها، رستوران‌ها، قبل از هر چیز با تخریب گیاهان و تهدید جانوران با احداث راهها و نصب دکل‌ها همراه بوده است. کاهش گونه‌های بومی، تخریب زیست گاه‌ها، تغییر رفتار و عادت حیات وحش، آلودگی زیست بوم با رها نمودن زباله‌های تجزیه نشدنی، شکاندن و سوزاندن شاخه‌ها و درختچه‌ها، اختلال در روش زندگی سنتی جوامع کوه نشین، تهدید گویش‌های محلی و الگوهای باستانی زندگی آلودگی صوتی و فشار فزاینده جمعیت بر منابع محدود کوهستان و استفاده از شیوه‌های تقلیدی غیرمنطبق با شرایط اقلیمی موجود از دست آوردهای توریسم وطنی است، تله کابین نمک آبرود چالوس نمونه‌ای از این دست می‌باشد و تله کابین رامسر که جاده آن دقیقا با 3 متر فاصله از غار چاهی زیبای «ایل میلی» از چکاد این قله جنگلی نیز گذاشته است!گردشگری در کوهستان به توسعه در چارچوب شرایط خاص و فرهنگ محلی نیاز دارد. تدوین کنندگان سیاست‌ها، مقررات و روش‌ها می‌توانند، براساس دانش و سنن محلی که احترام به تنوع طبیعی و فرهنگی جوامع را تضمین نماید، فعالیت‌ها را تنظیم کنند ( با در نظر گرفتن منافع مردم کوهنشین). با این که گردشگری یکی از پرشتاب ترین بخش‌های اقتصاد جهان امروز شده است متاسفانه از کمترین قانونمندی‌های لازم برخوردار است. سازمان‌های دولتی و غیردولتی می‌توانند از طریق آموزش و روش‌های گردشگری مسئولانه، نسبت به کسب حقوق گردشگری برابر کمک نمایند با مدیریت صحیح و مسئولانه، اکوتوریسم می‌تواند ابزار ارزش مندی با حفظ منابع ملی، به گسترش گردشگری منجر شود. کافی است سری به جاده عباس آباد، کلاردشت، جاده دوهزار، سه‌هزار جاده دالخانی و جاده جواهرده و ... بزنید و زباله‌های انباشته در حاشیه این جاده ها یکی از عواقب این داستان است متأسفانه بدون در نظر گرفتن زوایای منفی تله کابین ها در شهرهای شمالی، به فاصله چند کیلومتر از یکدیگر در حال نصب و توسعه می باشند.
5ـ معادن
معادن به ویژه معادن روباز زیان‌های جبران ناپذیری به آبخیزها زده و با تخریب فیزیکی و شیمیایی خود چه در سطح بالادست مراتع مانند (معدن منطقه بالان سه‌هزار و معدن دیوچال کلاردشت) و چه در سطح بالادست جنگل و یا اعماق جنگل (مانند برداشت میلیاردها تن سنگ از جنگل سه‌هزار طی چندین سال جهت تخلیه در ساحل خزر و جلوگیری از پیشروی آب دریا) که هم موجب اختلال در طبیعت سواحل شده و هم جنگل و ....معدن دیوچال کلاردشت با انفجارهای فراوان در ارتفاعات علم کوه ، این منطقه را به تل‌های عظیم سنگ‌های استحصال شده بدل نمود. حوزه آب خیز سرد آبرود در بالادست جنگل برای بهره برداری از سنگ‌های تزئینی گرانیت آن بیش از ده سال است که تهدید می‌شود. بستر رودخانه نابود شده و آن را آماده سیل نموده است. تخریب مورفولوژی زمین، فرسایش خاک با شیب تند دامنه‌های در حال برداشت، آلودگی آب، خاک، هوا، آلودگی صوتی، ناشی از انفجار، راه سازی غیرکارشناسانه جهت رسیدن به معادن بیشتر و تازه تر و نامحدود بودن میزان فعالیت و برداشت و ...!! معدنی که می‌تواند به شکل مشابه با کیفیت و گستردگی و هزینه کم تر در غیر از مناطق نیمه مرطوب و پرآسیب ما ایجاد شود.
6ـ زباله
حدود 25 سال است که برای حل معضل زباله‌های شمال طرح ارائه می‌شود، اما در عمل خبری نیست، 65% زباله‌های شهری در جنگلهای شمال تخلیه می‌شود و عرصه‌ای به مساحت 2800 هکتار را با تخلیه روزانه 1900 تن به خود اختصاص داده است. در تنکابن این تخلیه 100% می‌باشد یعنی روزانه بالغ بر 250 تن زباله شهری به مدت بیش از 10 سال است که به اعماق جنگلهای دوهزار نزدیک روستای (پرده سر) روانه می‌شود. شیرابه‌های این قله عظیم زباله در طی این سال‌ها تمام بستر را اشباع نموده است، سرریز آب همراه رواناب‌های تحت ارضی به سوی رودخانه‌ها هدایت می‌شود. آنچه که وارد مجاری سفره‌ها و آب خوان‌های زیرزمینی شده چشمه‌ها و چاه‌های پائین دست نفوذ می‌نماید و... البته دهها مورد دیگر از اثرات زیان بار زباله را نگارنده با فیلم و عکس نشان داده ام در کنار این زباله، زباله‌های مسافران فصلی در حاشیه راه‌ها که تا ماه آبان نیز با چهره زشت خود دهن کجی می‌نماید بر زمین می‌ماند. تا بادهای شدید پاییزی آن را به اعماق کوه‌ها و جنگلها بکشاند و آنچه که قابل حمل باد نیست خوراک جانوارن شود.
 
سنگ‌ها هم می میرند
خلاصه:علت پوسیدگی سنگها بویژه سنگهای آهکی بخصوص درطی نیم قرن اخیر، آلودگی هوا،‌ قابلیت "سولفات شدن" درسنگ، خواص آب باران، علت ازهم پاشیدگی ابنیه تاریخی: نفوذ آب درجرسها و دیوارها، تغییرات جوی، وجود موجودات ذره‌بینی، اثر فضولات حیوانی بر روی نما، خرابی‌های ناشی ازبادها توام با گردوخاک و راههای مقابله باهریک از موارد بالا، اسامی پاره‌ای از آزمایشگاههای مخصوص برای مرمت و حفاظت ابنیه تاریخی و اشیاء عتیقه در کشورهای مختلف دنیا.

سنگ‌ها هم می میرند

با استفاده از انتشارات یونسکو

چگونه آثار برجسته هنری و شاهکارهای فنی معماری بوسیله عوامل طبیعی و صنعتی مورد تهدید قرار می‌گیرند.

در طی سالهای اخیر در اغلب کشورها متوجه این نکته شده‌اند که میراث معماری جهانی رو به زوال گذارده است. کلماتی نظیر(خوره یا بیماری سنگ‌ها) اغلب به گوش می‌رسد، علایم این بیماری مضمحل کننده مرتباً رو به تزاید است و تقریباً غیر قابل علاج به نظر می‌رسد. آثار و بناهای تاریخی که ضمن قرون متمادی از دستبرد زمانه مصون مانده بودند در طی نیم قرن اخیر آسیب‌های فراوان دیده‌اند. علت این امر را باید در آلودگی هوای شهرها و مراکز صنعتی جستجو کرد زیرا هوای این مناطق غالباً با دود حاصل از سوخت کوره‌ها و منازل اشباع شده است. از میان مواد مضری که از سوختن نفت و ذغال در هوا منتشر می‌شود می‌توان دوده و گازهایی نظیر انیدرید کربنیک و انیدرید سولفورو را نام برد. گاز اخیر در آب و مه و باران و برف حل شده بدواً به اسید سولفورو و بتدریج به اسید سولفوریک تبدیل می‌شود که همگان تا حدودی از خواص مخرب و خورنده آنها آگاه می‌باشند. بطور متوسط شش درصد (6%) وزن سوخت‌های معمولی تبدیل به دوده می‌شود و از دوده نیز تا پنج درصد (5%) اسید سولفوریک بدست می‌آید . معمولاً هوایی که در هر متر مکعبش به طور متوسط پنچ میلی گرم انیدرید سولفورو یافت شود هوای آلوده به شمار می‌آید. باید در نظر داشت که در نتیجه سوخت هر گیلوگرم ذغال بیست گرم انیدرید سولفورو متصاعد می‌شود وبه این ترتیب می توان پیش بینی نمود که در مراکز صنعتی سالیانه چه مقدار معتنابهی از این گاز در هوا منتشر می‌گردد و وجود همین گاز است که سنگهای آهکی را به تدریج به سنگ گچ تبدیل می‌نماید. خوشبختانه فقط مقدار کمی از این گاز با مواد آهکی ابنیه مجاور می‌شود زیر قسمت اعظم آن در آب باران حل می گردد. در مراکز صنعتی در طی سال به طور متوسط در حدود پنج تا ده تن اسید سولفوریک به وسیله باران در هر کیلومتر مربع پخش می‌شود.

مصرف روزافزون روغنهای سنگین مانند مازوت و نفت سیاه و غیره وضعیت را وخیم‌تر نموده است زیرا میزان انیدرید سولفوروی حاصل از سوختن آنها به مراتب بیشتر از ذغال می‌باشد و در حقیقت با توجه به ارقام بالا می‌توان ادعا کرد که مراکز صنعتی و شهرهای بزرگ به منزله یک کارخانه و منبع بزرگ تولید کننده اسید سولفوریک می‌باشد.

به هر حال در هوای آلوده روی سنگهای آهکی که به سبب موقعیت خاص کمتر با آب باران شسته می‌شوند. معمولاً‌قشر غیر قابل نفوذ و سختی از دوده و گرد و خاک تشکیل می‌شود که دارای مقدار زیادی گچ می‌باشد. تشکیل این لایه سیاه رنگ و بدنما اولین قدم خرابی و فساد است دومین مرحله [31] آن هنگامی شروع می‌شود که فساد به علت نفوذپذیری لایه مزبور از آن تجاوز کرده و به طبقات زیرین برسد و در نتیجه تبلور مواد مختلف در زیر این قشر اتصال آن به سنگ سالم از بین رفته و بتدریج جدا می‌شود. وقتی سنگی نتواند در مقابل دود و مواد متشکله آن مقاومت کند می‌گویند سنگ قابلیت «سولفات شدن» پیدا کرده است و به مرور زمان قشر سولفاتی به شکل تاول‌ها وفلسهایی در آمده و بتدریج پوسته‌پوسته شده و می‌ریزد و طبقه‌ایکه از زیر آن نمایان می‌گرددکم‌کم با‌آب باران شسته شده یا بوسیله باد به آسانی سائیده می شود.

با وجود اینکه آلودگی هوا عامل مهم از بین رفتن سنگ‌های آهکی بشمار می‌آید معذالک باید توجه داشت که عوامل دیگری از قبیل چگونگی جریان آب باران، جنس و خواص هر قطعه سنگ و موقعیت بخصوص هر یک در بنا نیز در این مورد دخالت دارند و به همین جهت تمام قطعات سنگی یک بنا یکسان فاسد و مضمحل نمی‌شوند.

عده‌ای از محققین تغییرات درجه حرارت را عامل اصلی کنده شدن قشررویی از قسمت‌های زیرین می‌دانندزیرا ضریب انبساط قشرمزبور بیش از ضریب انبساط سنگ‌های سالم است و تکرار انقباض و انبساط که در نتیجه تغییرات درجه حرارت محیط صورت می گیرد منجر به جدا شدن ورقه رویی از سنگ سالم می‌گردد.

عده‌ای دیگر تشکیل ورقه سولفاتی را به فعالیت حیاتی موجودات ذره‌بینی مربوط می‌دانند ولی باید در نظر داشت که بر خلاف انتظار هجوم این موجودات بر سنگ‌های سالم بیشتر از سنگ‌های آسیب دیده می‌باشند. [32]

بهر حال مطالعات زیادی برای افزایش مقاومت سنگ‌های آهکی در مقابل «سولفات شدن» انجام می‌گیرد ولی تاکنون هیچ وسیله موثر و در عین حال عملی برای رسیدن به این هدف کشف نشده است فقط این نکته مسلم شده سنگ‌هایی که بوسیله آب باران شسته می‌شوند معمولاً سالم‌تر می‌مانند و تشکیل قشر گچی و لایه های قابل تورق بیشتر در قسمت‌‌هایی دیده می‌شود که باران به آنها نمی‌رسد، به همین جهت سعی می‌شود حتی‌الامکان این نقیصه را با پاشیدن آب جبران نموده و بر مقاومت مصالح بیفزاید.

سنگ ساختمانی که در اثر عوامل مخرب موجود در هوا متخلخل شده و به صورت فوق در آمده است .


ضمناً دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند که تصفیه هوای شهرها از دود و گرد و خاک طریقه بسیار موثری برای حفظ ابنیه می‌باشد و بدین سبب کوشش می‌شود که حتی‌المقدور کوره‌ها و کارخانه‌های بزرگ را به خارج شهرهایی که دارای ابنیه و آثار تاریخی متعدد و با ارزشی می‌باشند منتقل نمایند.

موضوع قابل توجه دیگر این است که تاولها و قشرهای سولفاتی نه تنها بر سنگ‌های آهکی تشکیل می‌شود، بلکه سنگهای سیلیسی متخلخل نیز دچار این عارضه می‌گردند مخصوصاً اگر نمای بنا با سنگ‌های آهکی مفروش و مزین شده باشد. عین همین پدیده که «آلودگی» نامیده می‌شود بر آجرها و خشت‌هاییکه زیر سنگهای آهکی قرار دارند نیز دیده می‌شود.

غالباً مشاهده شده است که سنگها بوسیله نمک‌های دیگری غیر از سولفات کلسیم نیز آلوده می‌شوند این املاح مانند نیترات‌ها و کلرورها و سولفات‌های قلیائی خاکی عموماً در خاک یافت می‌شوند و چون اکثر آنها محلول می‌باشند می‌توانند در هنگام تبلور نیروی کافی ایجاد کنند که مقاومت سنگها و مصالح ساختمانی را در هم شکسته و آنها را از هم بگسلد.

با مطالعه انواع مصالح ساختمانی و ارتباط سرعت فساد با مواد متشکله آنها و همچنین آزمایش قشرهای تشکیل شده و آثاری که از نمک‌های محلول به جای می‌ماند به این نتیجه رسیده‌اند که نفوذ جریان آب در خلل و فرج مصالح ساختمانی اثر قطعی در فساد و از هم پاشیدگی ابنیه دارد مثلاً کم‌دوامی و عدم استقامت مجسمه‌ها و ابنیه آشوری را که از مرمر سفید (کربنات کلسیم) ساخته شده‌اند به این طریق توجیه می‌کنند که «کربنات کلسیم» غیر محلول به مرور زمان تبدیل به «بیکربنات کلسیم» محلول گردیده و با جریان آب از بین رفته است.

در نواحی استوائی و در مناطق گرمی که میزان بارندگی زیاد است قسمت اعظم مواد متشکله سنگها به تدریج به صورت محلول از آنها خارج می‌شود و تشکیل گل و لای قرمز رنگی را می‌دهد که حاکی از وجود ترکیبات آهن می‌باشد.

یخبندان نیز در نواحی مرطوب و در نقاط سرد و کوهستانی یکی از عوامل مهم خرد شدن سنگ‌ها بشمار می‌آید. چه بطوریکه همه می‌دانند اگر آب لیوان شیشه‌ای یخ ببندد باعث ترکیدن آن می‌شود زیرا در اثر یخ بستن نه درصد (9%) به حجم آب افزوده می‌گردد و همین عمل یخ بستن آب موجود در خلل و فرج سنگهاست که سبب از هم گسیختگی آنها می‌شود از اینرو غالباً عبارت «سرما و یخبندانی که سنگ را می‌ترکاند» را نیز برای تشریح و توصیف یخبندان‌های سخت بکار می‌برند.

برای اطلاع یادآوری می‌شود که اگر درجه حرارت را بطور ناگهانی به پنج درجه زیر صفر تقلیل دهند فشاریکه در نتیجه یخ بستن آب بر هر سانتیمتر مربع وارد می‌شود بالغ بر پانصد کیلوگرم (نیم تن) می‌گردد و این مقدار فشار می‌تواند اغلب سنگ‌های معمولی را بترکاند.

معمولاً سنگ‌هایی که دارای خلل و فرج متوسطه می‌باشند بیش از سنگ‌های کاملاً متخلخل به سبب یخبندان در معرض انهدام قرار می‌گیرند زیرا کاهش ناگهانی درجه حرارت فرصتی برای خروج ذرات یخ از لابلای آنها باقی نمی‌گذارد همچنین سنگ‌های نواحی مرطوب که اشباع از آب می‌باشند به هنگام سرما بیشتر از سنگ‌های نقاط خشک شکاف برداشته و می‌ترکند.

عواملی نظیر اختلاف درجه حرارت روز و شب یا سطوح رو به آفتاب و پشت به آن (واقع در سایه) و همچنین مصالح ساختمانی که در اثر تابش خورشید گرم شده و در نتیجه نزول ناگهانی باران درجه حرارتشان کم شود ممکن است در انهدام سنگ‌ها موثر باشد زیرا اغلب سنگ‌ها [33] نمی‌توانند حرارت را خوب هدایت نمایند و در نتیجه اختلافی که میان انبساط و انقباض سطوح قشری و قسمت‌های درونی سنگ پدیدار می‌شود نیروئی بوجود می‌آید که قادر است سنگ‌ها را از هم بپاشد. بعلاوه همین عامل بطوری سبب تغییر شکل اشیا مرمری می‌شود که اغلب شگفت‌انگیز می‌باشد.



گاهی تغییر ماهیت بعضی موادی که در مصالح ساختمانی وجود دارند باعث از هم گسیختگی آنها می‌شود مثلاً مرمرها و آجرهاییکه دارای ترکیباتی نظیر سولفور آهن (پیریت
Pyrite یا مارکاسیت Marcassite ) می‌باشند در مجاورت هوای مرطوب تولید سولفات آهن و اسید سولفوریک می‌کنند و جسم اخیر نیز به نوبه خود سبب تجزیه سایر مواد می‌شود.

در نواحی گرم و مرطوب وفور موجودات ذره‌بینی مانند کفک‌ها و قارچ‌ها و خزه‌ها و اسیدهایی که در نتیجه فعالیت حیاتی آنها تولید می‌شود یکی از عوامل مهم فساد مصالح ساختمانی بشمار می‌آید.

گیاهان عالیتر نیز ممکن است در خرابی ابنیه سهیم باشند ولی اثر آنها بیشتر جنبه مکانیکی دارد مانند شکافتن سنگ‌ها در اثر رشد و نمو ریشه و تنه درختان قطور و نظایر آن.

اثر فضولات حیوانی مخصوصاً پرندگان و خفاش‌ها نظیر اثر هوای آلوده می‌باشد چه اسیدهای موجود در آن واکنش‌های شبیه «سولفات شدن» بوجود می‌آورد.

خرابی‌های ناشی از بادهای توام با گرد و خاک را که در مجاورت کویرها و درمناطق بایر [34] می‌وزد نباید از نظر دور داشت و برای جلوگیری با توجه به وضع و موقعیت هر بنا می‌توان به نرده‌ها یا پرچین‌های فلزی و پلاستیکی متوسل شد و حتی با کاشتن درختان مقاومی از برخورد مستقیم و ساینده باد بر نمای ساختمان‌ها کاست.

قطعه سنگ حجاری شده‌ای که در ابتدا صیقلی بوده ولی در اثر عوامل جوی پوسته‌پوسته شده و سطح صیقلی آن به کلی ریخته است.


بطور کلی می‌توان گفت که خرابی و فساد سنگ‌ها مربوط به عوامل جوی از قبیل آب و هوا ودرجه حرارت می‌باشد که غالب اوقات آثار ناشی از فعالیت موجودات زنده نیز بدان ضمیمه می‌شود.

البته ساختمان‌داخلی و نوع سنگ نیز در پیشرفت و سرعت فساد ناشی از عوامل نامبرده بالا موثر می‌باشد مثلا مقاومت سنگ‌های سیلیسی در مناطق صنعتی (هوای آلوده به گازهای گوگردی و دوده) بیش از سنگ‌های آهکی است، همچنین سنگ‌هایی که از دانه‌های درشتی تشکیل شده‌اند بیشتر از سنگ‌های با ذرات ریز آسیب می‌بیند و بالاخره وجود لایه‌های مطبقی مانند میکا
Mica در سنگ‌ها راه نفوذ آب را آسانتر کرده و سبب تسریع فساد می‌شود. البته در این بحث خرابی‌های ناشی از قهر طبیعت مانند زمین‌لرزه و آتشفشانی یا خسارت حاصل از جنگ و انواع خرابی‌کاری‌های دیگر نوع بشر مورد توجه قرار نگرفته‌اند.

هر چند آزمایش‌های متعددی برای محافظت مصالح سنگی از یک قرن پیش در کشورهای مختلف آغاز شده ولی متاسفانه تاکنون نتایج عملی بدست نیامده است و باید اعتراف کرد که دانش فعلی بشر در این مورد با صد سال قبل چندان تفاوتی نکرده است فقط توصیه می‌شود که شستشوی نمای ساختمان‌با آب برای جلوگیری از تشکیل قشر سولفاتی بر سنگ‌های آهکی که باران به آنها نمی‌رسد. و همچنین ایجاد کانال و زه کشی مناسب به منظور جلوگیری از نفوذ آب و رطوبت بداخل ساختمان‌ها را نباید از نظر دور داشت.

به هنگام مرمت آثار تاریخی محافظت نقوش و تزیینات داخلی و خارجی آنها اهمیت خاصی را دارا می‌باشد و این کار باید تحت نظر و بدست کارشناسان کار آزموده‌ای انجام گیرد.

باید بطرق مختلف به مردم گوشزد شودکه آثار تاریخی تعلق به بشریت دارد و بسیار بجاست که برای نگاهداری و حفظ چنین آثاری از کمک‌های مالی و معنوی دریغ نورزند.

در سال‌های اخیر آزمایشگاه‌های خاصی برای مرمت و حفاظت ابنیه تاریخی و اشیا عتیق در اغلب کشورها تاسیس و دایر شده است که با موسسات بین‌الملی از قبیل کمیته بین‌الملی برای حفظ ابنیه
Le Comite International pour Les Monuments شورای بین‌الملی موزه‌ها(ICOM)Conseil International des Musees

مرکز بین‌الملی برای مطالعه در طرق نگاهداری و مرمت اموال فرهنگی (در رم)

.
LeCentre International Pour I Etude de La Preservation et de restauration desbiens culturels a Rome

Institut Royal du Patrimine Artistique deBruxelles انستیتوی پادشاهی بلژیک برای محافظت میراث هنری (در بروکسل)

تماس داشته و در موارد مهم از راهنمای های این موسسات برخوردار می‌شوند. باید متذکر گردید که چون اکثر موسسات نامبرده بالا وابسته به سازمان یونسکو (
UNESCO) می‌باشند. لذا گاهگاهی کارشناسی هم از طرف سازمان مزبور برای همکاری و ارایه طریق به کشورهای ذیعلاقه محلی گذارده می‌شود چنانکه در چند سال اخیر بنا بر درخواست دولت‌ها من‌جمله دولت ایران هیئت‌هایی مرکب از کارشناسان یونسکو به کشورهای ذینفع اعزام شده و با کارشناسان محلی برای مرمت و احیای آثار باستانی همکاری کرده‌اند. کارشناسانی که بدین منظور به ایران آمد‌ه‌اند بیشتر درباره تخت جمشید و پاسارگاد و بناهای تاریخی اصفهان مطالعه کرده و گزارش خود را به مقامات ایرانی و یونسکو تسلیم کرد‌ه‌اند که فعلاً مورد استفاده و استناد می‌باشد.

سرب عنصری سنگین، سمی و چکش‌خوار است به رنگ خاکستری کدر که در جدول تناوبی عناصر با نشان Pb و عدد اتمی ۸۲ نمایان می‌شود. هنگامی که تازه تراشیده شده سفید مایل به آبی است اما در معرض هوا به رنگ خاکستری تیره تبدیل می‌شود. سرب سنگین‌ترین عنصر پایدار است.
برخی خواص سرب
خاصیت هدایت الکتریکی سرب پایین است و این فلز به‌شدت در برابر پوسیدگی مقاومت می‌کند و به همین علت از آن برای نگهداری مایعات فرسایشگر (مثل اسید سولفوریک) استفاده می‌شود. همچنین با افزودن مقادیر خیلی کم آنتیموان یا فلزات دیگر به سرب می‌توان آن را سخت کرد. این فلز (در حالت عنصری) پس از آهن، آلومینیوم، مس و روی بیشترین کاربرد را دارد، سرب پس از آهن دومین فلزی است که به‌طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته و احتمالا قدیمی‌ترین سم شیمیایی شناخته شده است.
کاربردهای اولیه سرب
استفاده در سازه‌های ساختمانی، رنگدانه‌های مورد استفاده در لعاب سرامیک، لوله‌های انتقال آب، در واسیل تزیینی کاخ‌ها، سقف‌ها و پنجره‌های ساختمان‌های قدیمی، ساچمه و گلوله.
موارد استفاده معمولی سرب
در باتری‌های اسید سرب، در اجزای الکترونیکی، روکش کابل، مهمات، در شیشه‌های CTR، سرامیک، شیشه‌های سرب‌دار، تجهیزات و چاشنی‌های انفجاری در آتشباری معادن، آلیاژها، پیوتر، اتصالات و مواد پرکننده دندان، در بام‌ها به‌عنوان درزگیر برای محافظت اتصالات در برابر باران، در گازوئیل (بنزین) به‌عنوان تترا اتیل و تترا متیل سرب برای کاهش صدای موتور (فروش بنزین سرب‌دار در آمریکا از سال ۱۹۸۶ و در اتحادیه اروپا از سال ۱۹۹۹ ممنوع شد). سرب، به علت فراوانی (هنوز هم این‌گونه است)، تهیه آسان، کار کردن آسان با آن، انعطاف‌پذیری و چکش‌خواری بالا و پالایش راحت، حداقل از ۷ هزار سال پیش مورد استفاده بشر است.
در اواسط دهه ۸۰ تغییر مهمی در الگوهای پایان استفاده از سرب به‌وجود آمده بود. بیشتر این تغییر ناشی از پیروی مصرف‌کنندگان سرب آمریکا از قوانین زیست‌محیطی بود که به طرز قابل ملاحظه‌ای از سرب را در بسیاری از محصولات از جمله گازوئیل، رنگ، اتصالات و سیستم‌های آبی کاهش داده یا حتی حذف کرد و تنها باتری خودرو از این قافله مستثنا ماند. استفاده از سرب در لوله‌های سربی (اگرچه استفاده از اتصالات سربی در لوله‌های آب آشامیدنی در دهه ۹۰ در آمریکا قانونی شد، امروزه کاربرد آنچنانی ندارند)، استفاده از سرب در رنگ‌ها از سال ۱۹۷۸ در آمریکا و به‌تدریج از دهه ۶۰ تا دهه ۸۰ در انگلستان ممنوع شد اگرچه ۵۰ درصد وزنی رنگ سطوح قدیمی می‌توانست از سرب باشد.
سرب محلی در طبیعت یافت می‌شود اما کمیاب است. امروزه معمولا سرب در کانی‌هایی همراه با روی، نقره و مس یافت می‌شود و به همراه این مواد جدا می‌شود.
ماده معدنی اصلی سرب، گالن (PbS) است که حاوی ۶/۸۷ درصد سرب است. سایر کانی‌های مختلف و معمول آن سروسیت (PbCO3) و انگلسیت (PbSO4) هستند، اما بیش از نیمی از سربی که امروزه مورد استفاده قرار می‌گیرد، بازیافتی است.
در اطراف معادن سرب، آلودگی‌ شدید دیده می‌شود که در طول فرآیندهای اکتشاف، استخراج، حمل‌ونقل و فرآوری به‌وجود می‌آید.
در مرحله اکتشاف پس از مطالعات زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی و ژئوشیمیایی برای نمونه‌برداری و ارزیابی ذخیره، چال‌های اکتشافی حفر می‌شود. پس از اینکه کانسار اقتصادی شناخته شد، سنگ معدن به‌وسیله مته یا انفجار جدا شده سپس آن را خرد کرده و روی زمین قرار می‌دهند. قطعات سنگ بار دامپ تراک شده و به کارخانه فرآوری انتقال داده می‌شوند. بعد از آن سنگ معدن تحت تاثیر فرآیندی قرار می‌گیرد که در قرن نوزدهم در Broken Hill استرالیا به‌وجود آمد. یک فرآیند شناورسازی، سرب و دیگر مواد معدنی را از پس‌مانده‌های سنگ جدا می‌کند تا با عبور سنگ معدن، آب و مواد شیمیایی خاص از تعدادی مخزن که درون آنها دوغاب همیشه مخلوط می‌شود، عصاره‌ای به‌وجود آید. درون این مخزن‌ها هوا جریان یافته و سولفید سرب به حباب‌ها می‌چسبد و به‌صورت کف بالا آمده که می‌توان آن را جدا کرد. این کف (که تقریبا دارای ۵۰ درصد سرب است) خشک شده سپس قبل از پالایش به منظور متولی سرب ۹۷ درصد سنتر می‌شوند. بعد از آن سرب را طی مراحل مختلف سرد کرده تا ناخالصی‌های (ریم) سبک‌تر بالا آمده و آنها را جدا می‌کنند. سرب مذاب با گداختن بیشتر به‌وسیله عبور هوا از روی آن و تشکیل لایه‌ای از تفاله فلز که حاوی تمام ناخالصی‌های باقی مانده است تصفیه شده و سرب خالص ۹/۹۹ درصد به‌دست می‌آید.
سرب در محیط‌زیست
سرب از نظر انتشار گسترده‌ترین عنصر سنگین و سمی در محیط‌زیست است که به‌ویژه از زمان مصرف آن در بنزین از پراکنش بسیار وسیعی در سطح جهان برخوردار است به‌طوری که از یخ‌های قطبی تا رسوبات اعماق دریاها اثرات آن را می‌توان یافت.
ترکیبات غیرحلال سرب در سطح زمین جذب رسوبات می‌شوند، گیاهان آبزی نیز سرب را انباشته می‌کنند، اکسیداسیون بیوشیمیایی مواد آلی در غلظت‌های بالای ۱/۰ میلی‌گرم در لیتر متوقف می‌شود. آب‌های زیرزمینی نیز تحت اثرات ترکیبات محلول سرب (نیترات و کلرید سرب) قرار می‌گیرند.
آب‌های آشامیدنی که از لوله‌های سربی عبور می‌کنند، ممکن است حاوی غلظت‌های بالایی از سرب باشند. در جداره‌های داخلی لوله‌های سربی با آب‌های کربناته، رسوب کربنات شکل می‌گیرد.
مقادیر عظیمی از سرب توسط فرآیند سوخت وارد جو می‌شود. تفاوت عمده‌ای از نظر غلظت بین نواحی شهری و روستایی وجود دارد. ترکیبات سرب ممکن است تا مسافت قابل‌توجهی منتقل شوند که بستگی به سرعت و جهت باد و میزان بارش و رطوبت دارد.
قسمت اعظم سرب موجود در اتمسفر مستقیما رسوب می‌کند یا توسط نزولات خارج می‌شود. سرب به ذرات گرد و غبار چسبیده و بر روی پوشش‌های گیاهی و خاک‌ها می‌نشیند. جذب سرب از طریق تغذیه بیشتر از آشامیدن است. سرب در مناطق آلوده شهری یک مشکل عمده است و تقریبا ۳۰ تا ۵۰ درصد از سرب تنفسی در ریه باقی می‌ماند. مشاغلی که افراد در آنها با سرب سروکار دارند عبارتند از معدنکاری، کابل‌سازی، باتری‌سازی، مونتاژ خودرو، شیشه‌سازی، سفالگری و تعمیرکاری خودرو.
مسمومیت ناشی از سرب
مواجهه انسان‌ها با سرب از زمان انقلاب صنعتی رو به افزایش بوده است و در قرن اخیر به‌خاطر استفاده از سوخت‌های حاوی سرب شدت گرفته است، به‌طوری که مقدار سرب موجود در بدن انسان‌های امروزی ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ برابر انسان‌های قبل از دوران صنعتی شدن است.
سرب از راه‌های مختلف وارد بدن می‌شود. روزانه به‌طور متوسط ۸ میکروگرم سرب به‌وسیله استنشاق هوا و ۲۰ میکروگرم توسط غذا وارد بدن می‌شود و افراد معتاد به سیگار نیز حدود ۲۰ تا ۳۰ میکروگرم سرب از طریق مصرف دخانیات دریافت می‌کنند.
حدود ۷ درصد از سربی که توسط مواد غذایی وارد بدن می‌شود از طریق گوشت است.
در شرایطی که سطح خونی سرب بالاتر از ۱mcg/L گزارش شود، احتمال مسمومیت با سرب مطرح می‌شود. مسمومیت زمانی ایجاد می‌شود که میزان سرب در خون بین ۶/۰ تا یک میلی‌گرم در لیتر باشد.
غلظت مجاز اعلام شده از سوی سازمان بهداشت جهانی برای آلاینده سرب ۱-۵/۰ میکروگرم بر مترمکعب است.
علائم مسمومیت حاد با سرب
بی‌اشتهایی، تهوع و استفراغ شیری رنگ، بی‌حالی، سوزش دهان، دل‌درد، مدفوع خونی یا سیاه، ایجاد خط آبی روی لثه، تشنج.
اما مسمومیت با سرب غالبا به صورت مزمن ایجاد می‌شود و تغییرات بیشتر در استخوان و مغز استخوان به‌وجود می‌آید که موجب اختلال در ساخت گویچه‌های قرمز خون و کم‌خونی می‌شود.
از علائم دیگر، اختلالات نوروتوکسیک (Neurotoxic) است که اغلب به‌صورت فلج تظاهر می‌کند و سرانجام عوارض کلیوی هم ایجاد می‌شود.
مسمومیت با سرب در کودکان
کودکان اغلب در معرض سرب به شکل غبار ریخته شده از سقف‌ها، لبه پنجره‌ها، رنگ و گردوخاک هستند.
کودکان سرب را آسان‌تر از بزرگسالان جذب می‌کنند. حتی مسمومیت با مقادیر اندک سرب می‌تواند به اختلالات شدید رشدی در کودک منجر شود.
در برخی از موارد دیده شده که مقدار سرب به کار رفته در ساخت اسباب‌بازی‌ها صدها برابر بیشتر از مقدار شناخته شده مجاز از سوی استانداردهای بین‌المللی است که در میان انواع اسباب‌بازی‌هایی نظیر لگوها و پازل‌ها دیده شده است.
خطرات ناشی از این امر بیشتر متوجه کودکان کوچکتر است، چرا که در این سن کودک هر آنچه که دوست داشته باشد (به‌ویژه اسباب‌بازی) را در دهان خود می‌گذارد.
علائم مسمومیت مزمن با سرب در کودکان
کاهش وزن، ضعف، کم‌خونی، سردرد، خوابیدن بیش از حد، درد یا چنگ زدن شکم، اختلال در مهارت‌های حرکتی و تعادل تحریک‌پذیری و ضعف دید.
همچنین در کودکان تغییرات در رفتار و برخورد اجتماعی نیز می‌تواند از علائم اولیه مسمومیت به‌شمار رود. عوارض مربوط به جنین خصوصا در زمان رشد و توسعه سیستم عصبی جنین بسیار با اهمیت است.
طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی، خون ۴۰ درصد از کودکان جهان حاوی سرب بیش از حد است و ۹۷ درصد این کودکان در مناطق و کشورهای در حال توسعه زندگی می‌کنند.
غذاهای سرشار از کلسیم، آهن، فسفر و روی می‌تواند میزان جذب سرب را در بدن کودکان کاهش دهد. از جمله این غذاها می‌توان به مصرف شیر ۲ تا ۳ لیوان در هر روز، مخلوط عسل و ارده و گردو اشاره کرد.
علائم مسمومیت با سرب در بزرگسالان
علائم گوارشی، کولیک، افتادگی مچ دست، افزایش فشار خون و نقرس.
اثرات داخلی سرب بر بدن
اثر بر سیستم اعصاب مرکزی، اثر بر سیستم عروقی و همودینامیک، اثرات گوارشی، اثرات کلیوی، اثرات تولیدمثلی، جانشین شدن سرب به جای کلسیم در سر استخوان‌ها، ایجاد تغییراتی در نفوذپذیری مویرگ‌ها و در نتیجه افزایش فشار خون.
طبق نظریات پزشکی اگر بدن دارای کلسیم و آهن لازم نباشد، به جای آن سرب جذب می‌کند و یک رژیم غذایی فاقد پروتئین، ویتامین C و روی نیز موجب افزایش میزان جذب سرب می‌شود.
بیماری‌های کارکنان معادن سرب
بیماری آنسفالیت سمی (التهاب بافت مغز): این نوع بیماری در کارکنان کارخانه‌های فرآوری سرب و در کارکنان ریخته‌گری‌ها دیده می‌شود.
بیماری مزوتلیوما (سرطان پرده پوشاننده ریه): علت این بیماری لباس‌های آلوده کارگران معدنی در معادن سرب است.
همچنین در کارگران معادن سرب نارسایی کلیه و صدمه دیدن عملکرد دستگاه تولیدمثل دیده می‌شود.
در معادن سرب و روی ایران تنها محافظ کارگران در برابر آلودگی بسیار زیاد محیط، ماسک‌های معمولی است که تا چندین روز هم تعویض نمی‌شوند. البته تنها بعضی از کارگران از این امکان برخوردارند.
جلوگیری از انتشار سرب در محیط‌زیست
تاثیر بازیافت باتری
باتری‌ها حاوی فلزات سنگینی مانند جیوه، سرب، روی، کادمیوم و نیکل هستند. زمانی که باتری‌ها به‌صورت نامناسب دفع یا سوزانده شوند ممکن است در هوا آزاد شده یا در خاکستر تغلیظ شوند. تقریبا هر ساله ۹۹ میلیون باتری تر (اسید ـ سرب) برای اتومبیل‌ها ساخته می‌شود که بازیافت آنها می‌تواند تاثیرات مطلوبی بر جلوگیری از انتشار سرب در محیط داشته باشد.
استفاده از بنزین بدون سرب
امروزه با جایگزین شدن موتورهای انژکتوری، استفاده از بنزین بدون سرب معمول شده است. البته مکمل‌های دیگری جایگزین سرب شده که بی‌ضرر بودنشان اثبات نشده است.
نقش قارچ‌ها در اصلاح اراضی آلوده به سرب در فرآیند گیاه به‌سازی
هنگامی که قارچ در زمین زراعی وجود داشته باشد، در برابر گیاه کاشته شده نقش یک واسطه را برای جذب سرب بازی خواهد کرد. قارچ آسپرژیلوس نیجر می‌تواند به میزان بیشتری نسبت به دیگر قارچ‌ها سرب را از محیط جذب کند.
قارچ‌ها توانایی جذب عناصر سنگین را دارند بدون اینکه خود خسارتی ببینند
  در هوای پیرامون ما ممکن است موادی یافت شود که به سلامت گیاهان و جانوران و از جمله ما انسان‌ها آسیب بزند. این مواد زیانبار که آلاینده‌ی هوا نام دارند، هم از فرآیندهای طبیعی و هم از فعالیت‌های انسان تولید می‌شود. آن چه را که آلاینده می‌نامیم ممکن است به طور معمول در طبیعت یافت نشود، یا اگر در طبیعت وجود دارد، غلظت آن بیشتر از حد معمول باشد یا در جایی غیر از جای معمول خود یافت شود.
  مفهوم آلودگی هوا بسیار گسترده است و به عوامل شیمیایی، فیزیکی یا زیست‌شناختی تغییر دهنده‌ی ویژگی‌های طبیعی جو گفته می‌شود، جو زمین یک سامانه‌ی طبیعی پیچیده و فعال است که موجبات تشکیل حیات را در زمین فراهم آورده است و با تغییر در جو، حیات در زمین نیز با خطر می‌افتد . برای مثال از سال‌ها پیش بشر متوجه کاهش ازن استراتوسفری شده است که یکی از پی‌آمدهای آلودگی هواست که اثرهای زیانباری هم بر زیست‌بوم زمین دارد و هم تهدیدی برای سلامت جامعه‌ی بشری به شمار می‌آید.
 
  آلودگی هوا به دلایل بسیار به وجود می‌آید، یکی از مهم‌ترین آن‌ها سوزاندن سوخت‌های گوناگون است. برای مثال، مصرف سوخت در نیروگاه‌ها برای تولید انرژی الکتریکی و همچنین مصرف سوخت در خودروها اصلی‌ترین عوامل آلودگی هوا است. اما طبیعت نیز در بعضی موارد باعث آلودگی هوا می شود، از جمله گرد و غبار ناشی از توفان‌های صحرایی، گاز متان که در نتیجه گوارش غذا از دام‌ها آزاد می‌شود، آزاد شدن گاز رادون از زمین، آزاد شدن ترکیب‌های آلی فرار از درختان به ویژه درخت کاج، دود و منوکسیدکربن که از آتش سوزی طبیعی جنگل‌ها به وجود می‌آید و دود و خاکسترهایی که در نتیجه‌ی فعالیت‌های آتشفشانی در هوا پراکنده می‌شود.
  1. دی اکسید گوگرد 2.ذرات معلق 3. اکسیدهای نیتروژن 4. منوکسید کربن 5. ازن 6.سرب 7.مه‌دود نورشیمیایی
  8. باران اسیدی
 
  بسیاری از ما فکر می‌کنیم که همه آلاینده‌ها گازی هستند، اما ذرات ریز جامد یا مایع معلق در هوا نیز می‌توانند باعث آلودگی شوند. ذرات غبار، هاگ گیاهان، باکتری‌ها و نمک از این دسته‌اند. از جمله فعالیت‌های انسان که به انتشار ذرات معلق منجر می‌شود می‌توان به معدن‌کاوی، سوزاندن سوخت‌های فسیلی، حمل و نقل، کشاورزی و استفاده از سوخت‌های جامد برای پخت و پز و تولید گرما اشاره کرد. ذرات معلق را می‌توان بر پایه‌ی اندازه آن‌ا تقسیم‌بندی کرد. ذرات بزرگ‌تر به طور معمول خیلی زود ته‌نشین و از هوا جدا می‌شوند، اما ذرات کوچک‌تر ممکن است روزها و ماه‌های متوالی در هوا باقی بمانند. مهم‌ترین راه برای حذف این ذرات معلق بارش باران است. ذرات بزرگ‌تر هنگام تنفس در بینی به دام می‌افتند، اما ممکن است ذرات کوچک‌تر به ریه‌ها برسند و بیماری‌های تنفسی را به وجود آورند. 
ریزگرد
طی روزهایگذشته عبارت ریزگرد عمدتا برای بررسی بحران فعلی گرد و غبار بهکار گرفتهشده است‌. ترکیب فیزیکی و تجزیه شیمیایی گرد و غبار در فضایخوزستان وسایر استان‌های کشور نشان می‌دهد این گرد و غبارها صرفا متشکل
از دانه‌هایشن نیستند، بلکه ترکیب پیچیده‌ای از عناصر شیمیایی هستند‌.
عناصری از فلزات قلیاییخاکی،سیلیس، کربن، کلسیم، پتاسیم و برخی دیگر از عناصر آلی نیز در گرد وغبارمشاهده می‌شود که تمام ‌این عناصر می‌تواند اثرات سویی بر مجاریتنفسی وریه داشته باشد‌.
70 درصد منشاء پدیده گرد و غبار موجود در ایران، کشور عراق است. 4 کانون پدیده گرد و غبار در عراق و دو کانون آن در شمال شرق سوریه و سمت شرقی عربستان است.
1. تجمع ذرات معلق در هوا و گسترش گرد و غبار در آسمان شهرهای ایران محصول مستقیم جنگ و نا امنی و فارغ شدن از توسعه پایدار در کشور های منطقه.
2. کشورهای عراق و عربستان را به خاطر رها کردن طرح توسعه پایدار و بیابان زدایی و همین طور جدی نگرفتن حفاظت از اکوسیستمها و محیط زیست صادر کننده آلودگی گردوغبار به کشورهای دیگر منطقه از جمله ایران دانست .
 
عوامل ایجادگرد و غبار
1. از بین رفتن پوشش گیاهی، 2.خشکسالی، 3.شرایط آب و هوایی خشک،4. شن و ماسه‌های نرم 5. وزش باد
 بروز هرگونه پدیده گرد و غبار در منطقه به دلیل جریانات موسوم به جریانات غربی - شرقی، بیشترین تاثیر را بر ایران می‌گذارند. رژیم بعثی در جنگ تحمیلی برای موشک باران شیمایی کشورمان از همین پدیده جوی بهره می‌برد و مناطق ما را شیمیایی می‌کردند و الان همان مسئله به شکل دیگری در حال اتفاق است.
1.شیوع بیماری های تنفسی و ریوی ، آلرژی های حساس ، ایجاد مشکل در تنفس بیماران قلبی و عروقی
2.تعطیلی ادارات ، سازمان ها و مدارس و وقفه در شروع کار آن ها
3.لغو بسیاری از پروازها خصوصا در مناطق غربی کشور
3.تاری دید و ایجاد مشکل برای رانندگان
4.ایجاد مشکل برای حرکت ناو گان ها در خلیج فارس
5.وارد شدن ضربه بر محصولات کشاورزی مانند شیوع آفت های گیاهی و کاهش عمل فتوسنتز در گیاهان
 6.ایجاد وقفه در کار صنایع
راه ها ی پیشنهادی به منظور پیشگیری از آلودگی هوا ناشی از گرد و غبار
1. پاشیدن مالچ نفتی
2.کاشت ردیفی گیاهان و بوته ها
3.جلوگیری از کندن بوته ها
4.جلوگیری از چرای دام ها در مناطق مستعد بیابان زایی

توافق ایران و عراق برای کاهش آلودگی گرد و غبار
تشدید وخامت هوا بر اثر آلودگی ناشی از گرد و غبار در ایران "فاطمه واعظ جوادی" رییس سازمان محیط زیست کشور را واداشت تا برای بررسی این موضوع به عراق سفر کرده و توافقی را در این زمینه با مسئولان آن کشور به امضا برساند.
رئیس سازمان محیط زیست ایران  پس از دیدار با " نوری مالکی" نخست وزیر عراق و در حضور او، یادداشت تفاهمی را برای حل معضل گرد و غبار برخاسته از بیابانهای عراق با مقامات وزارت محیط زیست این کشور  امضا کرد.
بر اساس این سند، دو کشور از طریق تشکیل کمیته بررسی مشکلات ناشی از آلودگی هوا و گسترش گرد و غبار  برخاسته از بیابانهای عراق، راههای کنترل آن را بررسی و به مرحله اجرا می گذارند.
در این دیدار توافق شد که گروهی از کارشناسان و وزیران و مسئولان وزارت کشور، محیط زیست، کشاورزی و هواشناسی عراق با سفر به ایران به آخرین اطلاعات و فناوری در خصوص بیابانزدایی دست پیدا کنند.
* * * حمایت از کالای ایرانی * * *